Skip to main content

श्रीविश्वासकुमारोपाध्यायेभ्यश्श्रद्धाञ्जलि:। हिमांशु गौड़।

कल शाम चंदौसी स्थित  "श्री रघुनाथ ब्रह्मचर्याश्रम आदर्श संस्कृत महाविद्यालय" के प्राचार्य डॉ.विश्वासकुमार उपाध्याय गुरुजी का निधन हो गया,वे विद्वत्ता के साथ-साथ बड़े ही सरलस्वभाव और विनम्र थे।  वे हमारे पिताजी के मित्र भी थे।


डॉ विश्वास कुमार उपाध्याय जी के पिताजी (उपाध्याय जी) ने नरवर महाविद्यालय में ही अध्यापन किया था । वे सौ साल की आयु तक प्रतिदिन तीनों टाइम संध्या करते थे , एवं सभी शास्त्रों का व्याख्यान लेटे-लेटे ही कर देते थे।


 मैंने प्रत्यक्षतया देखा कि व्याकरण आदि शास्त्रों के विद्यार्थियों को वे लेटे-लेटे ही (नब्बे-सौ साल की आयु में बैठते कम थे इसलिए)  व्याकरण पढ़ा देते थे । वे साहित्य, ज्योतिष , धर्मशास्त्र, वेदांत , सांख्य आदि का उपदेश (प्रत्येक सिद्धान्त का तत्वत: व्याख्यान) भी बिना पुस्तक देखे ही दे दिया करते थे । ऐसे लोग यश के पीछे नहीं भागते ।


उन्हीं के सुपुत्र श्री विश्वास कुमार उपाध्याय जी व्याकरण शास्त्र के प्राध्यापक रहने के बाद इसी विद्यालय के प्रधानाचार्य बने एवं मुझ समेत हजारों छात्रों को शास्त्री एवं आचार्य की उपाधि प्राप्त करवाईं।


 तीन-चार महीने पहले अपने महाविद्यालय में "विद्वत्-सम्मान-समारोह" में उन्होंने मुझे भी आमंत्रित किया था, लेकिन अपरिहार्य कारणों से मैं जा नहीं पाया था।


उन्हीं की स्मृति के रूप में इन कुछ संस्कृत के श्लोकों की मैंने रचना की है।

*****


।।चन्दौसीस्थ-रघुनाथाश्रमसंस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यवर्येभ्यश्श्रीविश्वासकुमारोपाध्यायेभ्यश्श्रद्धाञ्जलि:।

********

********

चन्दौसीनगरस्य शास्त्रसदनं छात्रैरनेकैर्युतं

विद्याभ्यासविकासभासितपदं सद्विज्जनैश्शोभितं

यच्चाऽस्थापि धनेन सभ्यवणिजां सत्पण्डितै: रक्षितं

प्राचार्यत्वमयाद्गभीरवदनो विश्वास एवास्य वै ।।१।।


उपाध्यायो विप्रो विमलचरितश्शब्दपरक:

प्रशास्ति स्माध्याप्यापि मधुरसुवाक् छात्रहितकृत्

कटूक्तीश्श्रुत्वापि प्रतिवजति रोषं नहि जनस्

सतामग्रेगामी सुरपुरमयाद्ध्यस्तनदिने ।।२।।


यत्रासीत् कविचातकोऽपि मतिमान्साहित्यविद्याम्बुधिस्

तत्र व्याकरणं भवान् बटुजनान्सम्पाठ्य संशोभितस्

तस्मिन् श्रीरघुनाथमन्दिरमये वारिष्ठविद्यालये*

शास्त्र्याचार्यपदं प्रयान्ति पुरुषा: यत्र त्वदीयाशिषा ।।३।।


*वरिष्ठानां(शास्त्र्याचार्याणाम्) अयं वारिष्ठ:, स चासौ विद्यालय:।


हे विश्वासगुरो! पितुर्मम सदा मित्रत्वमानिर्वहन्

आहूयापि विचारसारकथनो विद्यालयीयार्थना:

दत्वाऽदर्शि मया पुरा स विबुधस्सारल्यचित्तो भवान्

श्रुत्वा ह्यस्तनदेवलोकगमनं ते, नो जगद् रोचते ।।४।।


आयान्तीह च यान्ति चाप्यसुधरा: स्वीयैश्शुभै: कर्मभि:

यद्वाऽसद्भिरवाप्नुवन्ति सुखतां दौ:ख्यं च नूनं पुनः

सर्वे लौकिकवासनासु निरता: शोकाग्निनिज्वालिता:

ये शास्त्रामृतमग्नदिव्यवपुषस्ते नाकलोकं गता:।।५।।


जानेऽहं पितरं तथैव भवतो यो वा शतेऽप्यायुषि

सन्ध्योपासनकर्मधर्मनिरत: यश्च त्रिकालेष्वहो

तस्यैवं श्रुतिशास्त्रमज्जितहृद: पुत्रो भवान् सभ्यवाङ्

मन्ये देवपुरेऽद्य सूत्सव इव त्वत्स्वागते जायते ।।६।।


किन्तु श्रीलशुभे सुखे नरवरे विद्वत्समाजेऽधुना

सीदन्तीव जना निशम्य भवतां यात्रां हि नाकात्मिकीं

देहत्यागत एव सैव पुरुषैश्श्रीयेत पूर्णायुषि

तद्वै रोगगणैश्शरीरतरणिश्छिन्ना क्वचिज्जायते।।७।।


खिन्नास्स्विन्न इवेह कर्मसरणीजालश्रमैर्देहिनो

वाञ्छन्तीव शरीरयात्रिपदकाद्वैराग्यमेवं क्वचित्

तच्चेत्तृप्तियुतं वहेदथ जनश्चित्तं स्वकं शामयेत्

तन्मृत्युस्तु सुखाय कल्पत इव श्रेयश्शिवस्याश्रयम् ।।८।।

*****

© हिमांशुर्गौड:

१०:०२ पूर्वाह्णे, ०१/०९/२०२०

Comments

Popular posts from this blog

संस्कृत सूक्ति,अर्थ सहित, हिमांशु गौड़

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु: हंसा महीमण्डलमण्डनाय हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां येषां मरालैस्सह विप्रयोग:।। हंस, जहां कहीं भी धरती की शोभा बढ़ाने गए हों, नुकसान तो उन सरोवरों का ही है, जिनका ऐसे सुंदर राजहंसों से वियोग है।। अर्थात् अच्छे लोग कहीं भी चले जाएं, वहीं जाकर शोभा बढ़ाते हैं, लेकिन हानि तो उनकी होती है , जिन लोगों को छोड़कर वह जाते हैं ।  *छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति* *तिष्ठन्ति स्वयमातपे।* *फलान्यपि परार्थाय* *वृक्षाः सत्पुरुषा इव।।* अर्थात- पेड को देखिये दूसरों के लिये छाँव देकर खुद गरमी में तप रहे हैं। फल भी सारे संसार को दे देते हैं। इन वृक्षों के समान ही सज्जन पुरुष के चरित्र होते हैं।  *ज्यैष्ठत्वं जन्मना नैव* *गुणै: ज्यैष्ठत्वमुच्यते।* *गुणात् गुरुत्वमायाति* *दुग्धं दधि घृतं क्रमात्।।* अर्थात- व्यक्ति जन्म से बडा व महान नहीं होता है। बडप्पन व महानता व्यक्ति के गुणों से निर्धारित होती है,  यह वैसे ही बढती है जैसे दूध से दही व दही से घी श्रेष्ठत्व को धारण करता है। *अर्थार्थी यानि कष्टानि* *सहते कृपणो जनः।* *तान्येव यदि धर्मार्थी* *न  भूयः क्लेशभाजनम्।।*...

Sanskrit Kavita By Dr.Himanshu Gaur

ननकू : हिमांशु गौड: आख्यान

ननकू ! हां यही नाम था उस विद्यार्थी  का जिसकी उम्र इस समय 17 साल थी और वह इस समय बाबा गुरु से प्रौढ़मनोरमा का पाठ पढ़ रहा था । बाबा गुरु जी जिस तरह से उसे पढ़ाते थे वह उसी तरह से कंठस्थ कर के उन्हें सुना देता था । इस तरह से वह उस संपूर्ण विद्या नगरी का होनहार शाब्दिक था बाबागुरुजी का उससे बड़ा प्रेम था । यद्यपि वह बहुत ही चंचल था वह नए-नए कौतुक करता था लेकिन फिर भी अपनी अत्यंत तीव्र बुद्धि के कारण वह व्याकरण के आचार्य काशी में प्रख्यात और अधुना नरवर के व्याकरण  पढ़ाने वाले श्री ज्ञानेंद्र आचार्य का भी अत्यंत प्रिय होने के साथ-साथ पढ़ने वाला शिष्य था । ज्ञानेंद्र आचार्य उसके विषय में सदा यह कहते थे कि ननकू तो बना बनाया ही विद्वान है । इसको तो बस अपने संस्कारों का उदय मात्र करना है । इस तरह से मनुष्य अपने पूर्व पुण्यों के आधार पर इस जन्म में तीक्ष्ण बुद्धि को प्राप्त करता है और उससे ही वह शास्त्रों का वैभव प्राप्त कर सकता है लेकिन यह सब पुण्य पर ही आधारित है । कोई कोई तीव्र बुद्धि का होते हुए भी विद्वान् नहीं बन पाता लेकिन कोई साधारण बुद्धि का होकर भी विद्वत...