Skip to main content

Posts

Showing posts from November, 2022

छात्र जीवन (काल्पनिक कथा)

 मैं सामान्य आधुनिक कॉलेज में ना पढ़कर , एक पारंपरिक पद्धति से चलने वाले संस्कृत के महाविद्यालय में , आवासीय छात्रावास में रहकर पढ़ा हूं! वहीं मैंने अपना छात्रकाल व्यतीत किया । मेरे हॉस्टल में सभी लोग संस्कृत पढ़ने वाले थे, लेकिन साथ साथ हिंदी तथा अंग्रेजी का भी ज्ञान रखते थे । कंप्यूटर वे अपनी रूचि के अनुसार सीखते थे। तो दोस्तों! माहौल कुछ इस तरह था कि दो विद्यालय आमने-सामने थे , सड़क के उस पार पूर्व दिशा में संस्कृत महाविद्यालय डिग्री कॉलेज था जिसका नाम था - गंगाराम संस्कृत महाविद्यालय! और सड़क के इस तरफ था श्री नारायण बाबा द्वारा खोला हुआ एक कक्षा 8 से लेकर 12वीं तक का प्राइवेट हॉस्टल सहित गुरुकुल ! अकेले नारायण बाबा उस अपने प्राइवेट गुरुकुल में रहकर वहां रहने वाले 60 छात्रों को पढ़ाते थे सुबह 4:00 बजे ही  वहां के बच्चे उठ जाते थे, तथा सबसे पहले उठकर संस्कृत के श्लोकों का उच्चारण करते थे। महान् पंडितराज जगन्नाथ महाकवि के द्वारा लिखी हुई गंगा जी की स्तुति - "गंगा लहरी"! जिसमें 51 श्लोक हैं, उसका पाठ महा के बच्चे बहुत ही मधुर स्वर में करते थे! क्योंकि 51 श्लोक पढ़ने म...

बुधेषु कविष्वपि खेदपूर्णा स्थितिरधुना

 एतद्धि महद्दौर्भाग्यं यदद्यत्वे संस्कृतं यच्च देवभाषेति, तत्रापि दैवप्राप्तपदत्वेन केचित् खला इव वर्तमाना:, कूटनीतिं चरन्त: परपक्षगुणोपेक्षका, आत्मीयानल्पगुणवतोऽपि स्वजनान् पुष्णन्त इव कदाचित् "सर्वशास्त्रतत्त्वज्ञा:" कदाचिद् "आधुनिककालिदासा:" कदाचिच्च "शास्त्रतपस्विन" इत्यादिपदवीभिस्स्वयमेवात्ममुखत आत्मात्मीयश्लाघनपरा दृश्यन्ते। परांश्च महाकवित्वलसितानपि प्रतिभासूर्यानपि महान्धकारमेघीभूयाच्छादयितुमहर्निशं प्रयतन्ते। तेषां दृष्टिस्स्वचाटुकारिसम्पन्नेषु कविषु वैशिष्ट्यं पश्यति, तत्कृतकवितासु चैव (असार-अनुद्देश्य-निर्गभीर-नीरसासु गुणालङ्कारध्वन्यादिवर्जितास्वपि) "अहो मन्मित्रकृतकाव्यम्!" "अहो ह्यत्र शास्त्रनिष्पादनवैलक्षण्यम्!" "अहो हैतस्य सत्कवित्वम्!" अहोऽस्मज्जनकृतकाव्ये भावदर्शनप्रावण्यमित्यादिका स्वजनवर्धापनाय कूटनीतिच्छन्ना वाग्झरी प्रतिदिनं जर्झरीति।  किन्तु ये तेषां समूहे न सन्तिष्ठन्ते, ये तानहर्निशं न नन्नमन्ति , ये सत्यत्वेन शास्त्रनिष्ठोल्लसिता, ये व्यर्थाडम्बरविडम्बनशून्या, ये काव्यवणिक्त्वशून्या, ये निश्छलोच्छलत्क...

दिवङ्गतेभ्यश्श्रीस्वरूपानन्दसरस्वतीमहाराजेभ्यश्श्रद्धाञ्जलि:

  ••••••••••• द्वैताद्वैतपथैश्च साङ्ख्यशरणैर्नैयायिकैश्शाब्दिकैर् देवप्रार्थनतत्परैश्शिवरतै: पौराणिकैरन्वहं वेदोल्लासितमानसैरपि च यो मीमांसकैर्वन्दितस् सोऽयं शङ्करतां गतश्शिवगृहं श्रीमत्स्वरूपाभिध:||१|| जीवेम क्व वयं भवद्विरहिता याम क्व दु:खाहता: किं वा निश्श्वसिमोऽपि विश्वसिम उद्भ्रान्ता इव स्मोऽधुना हा हा हन्त विहाय धर्मनगरीसम्राड्गतो भूतलात् स्वामिश्रीकरपात्रदीक्षितगुरुश्श्रीमत्स्वरूपाभिध:||२|| चत्वारस्सकलेऽपि भारत इह भ्राजन्त उत्कर्षदा आद्याच्छङ्करपादपूज्यपदकाच्चीर्णा सुखानाम्प्रथा सोऽसौ पीठयुगे विराजितवपुर्धर्मश्रियोद्भ्राजितश् शैवं लोकमगाद्विहाय पृथिवीं पूज्यस्स्वरूपो गुरु:||३|| विद्वान्सो बहवो निशादिनमहो येनात्र सम्पोषिता: धूर्ता: म्लेच्छजनाश्च धर्मनगराद् दूरीकृता येन च बुद्ध्यातङ्कभृतां विनश्य च भयं, धर्मश्च संस्थापितस् सोऽयं वेदवतां वरो दिवमगात्स्वामी स्वरूपाभिध:||४|| धिग्धिग्धिग् वयमद्य स्वात्मपुरुषान्पूज्यांश्च विस्मृत्य हा वित्तार्थं च पिशाचराजपदवीं यामो ह्यलज्जान्विता: रे रे वेदपुराणधारिपुरुषा: देवार्चनासंरता:! सोऽस्मद्धर्मगुरुर्गतो दिवमितस्तस्मै क्षणं दत्त व:||५|| वाद...

शब्दब्रह्मगतं प्रणौमि सततं श्रीरामयत्नं गुरुम्

 ||  || ************ काश्यां यस्य निशम्य शब्दपरकां नानार्थचिन्तावलीं छात्राश्चैव यतो ह्यधीत्य मुदितास्सिद्धान्तमुक्तावलीं विद्वत्सज्जनलोकनैर्भवति वा यस्येह दीपावली तस्मै च प्रददामि देवनगरस्थायाद्य भावाञ्जलिम्||१|| यो वै शब्द इति प्रकाशितपथे छात्रान्नवान् वर्धयन् ब्रह्मत्वं प्रतिपादयन् पदमुचां वाचाञ्च तत्त्वं वदन् सोऽसौ नागपदैकचिन्तनरत: पातञ्जलं धारयन् शैवं लोकमगात्सहस्रजनतां दिव्यार्थमुत्प्रेरयन्||२|| काश्यां देवनदीतटे घटपटाद्यर्थं समुद्बोधयन् न्यायाश्लिष्टपदप्रचारणविधिं विद्यार्थिनश्शिक्षयन् वेदास्यार्थमुपास्यतामिति जनानाजीवनञ्जीवयन् शब्दब्रह्म गतश्श्रुतं गुरुवरश्श्रीरामयत्नस्सुधी:||३|| भाष्ये कैय्यटवाक्समुद्रसलिलं योऽगस्त्यवत् पीतवान् शब्दानां महिमानमेव सततं चाजीवनं गीतवान् मञ्जूषां शिरसा प्रधार्य सततं नागेशभट्टस्य यो वैलक्षण्यमथाह शब्दजगतां जातस्स शब्दोऽधुना||४|| देहेऽप्यस्ति विभिन्नवाक्स्वरलयाबद्धा तरङ्गान्विता नानाभावविलासबोधकरणी शुक्लाम्बरा कुत्रचित् आकाशे तडिदुद्भवेत्क्षणभवा तद्वत्प्रकाशान्विता हेत्थं योऽर्थमबोधयत् सुवचसां वाचि प्रलीनोऽधुना||५|| काशीयं मम सुप्रिया कथमहं...

केतुमालेश्वरं पूजयामो वयम्

हालेण्डदेशे शुभधर्मसंस्थां संस्थापनायेह कृतप्रयत्न: श्रीब्रह्मदेवस्य सुतश्शिवाढ्य: श्रीशङ्करोऽसौ द्विजधर्मगुण्य:||१|| || केतुमालेश्वरं पूजयामो वयम् || •••••••••••••••••••• ब्रह्मदेवस्य पुत्रो ह्यसौ शङ्करो भव्य-हॉलेण्डदेशे शिवश्रद्धया सत्यधर्मप्रचाराय सङ्कल्पवान् केतुमालेश्वरं मन्दिरं भावयेत्||१|| भगवान् शिव में श्रद्धा होने के कारण, तथा सत्य सनातन धर्म के प्रचार के लिए जिन्होंने संकल्प लिया है , ऐसे आचार्य शङ्कर उपाध्याय जी ने इस भव्य हॉलैंड देश में केतुमालेश्वर मंदिर की भावना की है। यो विदेशे स्वदेशे प्रदेशेष्वपि भक्तचित्तेषु सर्वत्र संवर्तते यत्कृपा यद्दया जीवनोद्धारिणी केतुमालेश्वरं शङ्करं तं भजे ||२|| चाहे विदेश हो, चाहे स्वदेश हो, चाहे कोई सा भी प्रदेश हो, हर जगह अपने भक्तों के हृदयों में जो रहते हैं, जिन की कृपा और जिनकी दया, इस जीवन का उद्धार करने वाली है, उन भगवान् केतुमालेश्वर शिव का मैं भजन करता हूं। श्रीगणेशेन गौर्य्या कुमारेण च नन्दिना वन्दिना शोभितो दृश्यते देव-रक्षो-मुनीशैर्नृभि: पन्नगैस् संस्तुतं केतुमालेश्वरं भावये||३|| श्री गणेश, गौरी , कार्तिकेय , ...