वित्तेन हीना: पशुभिस्समाना:? संस्कृतकाव्यम् हिमांशुगौड़

 वित्तेन हीना: पशुभिस्समाना:?

[ कियानपि विद्वान्स्यात् स धनवशगीभूय धनिनां दिवानिशं सेवारतो जायते,  क्वचित्तु परिस्थितिजालशतबद्धतया जीवनस्य मूलभूतसुखेभ्योऽपि वञ्चितस्स कथं जीवति, तदत्र वर्णितम्। एते तात्कालिकरूपेणोदितविचारास्सन्ति, अन्यकालेऽस्मात्पृथगपि विचारकल्प उदेतुं शक्नोति। ]

***********

कण्ठे समस्तं भवताच्च शास्त्रं

श्रुतिर्वसेद्वाचि सदा प्रगल्भा

कामं न किञ्चिल्लभते युवत्त्वे

धनेन हीना: पशुभिस्समाना:

आज्ञां धनाढ्यस्य शिरोरुहा स्यात्

तत्कार्यमग्नो‌ऽस्तु सदैव विद्वान्

वृत्तिं ददातीति प्रभुर्मदीयो

विद्यायुतास्तद्वशगा भवन्ति

परस्परं चापि विवादयन्ति

बुधान् स्वदासानिव वर्तयन्तस्

तेऽपीह चाटूक्तिवचांसि होक्त्वा

वित्तेशपादौ मुहुरालिहन्ति

ह्यतो धनस्यैव विभा समन्तात्

मन्त्री भवेत् कोटिधनैस्सुयुक्त:

तद्दासतां याति समस्तराज्यं

तदिङ्गितेनैव वहेच्च वायु:

किं कौलपत्यं किमु बौद्धिकत्वम्!

आदेशतो यस्य समस्तशिक्षा

चलेद् व्यवस्था नयताऽपि वश्या

मूर्खस्स हस्ताक्षरशून्यवान् सन्

ऐश्वर्यमग्नो भुवि दृश्यतेऽहो!

प्रवक्तृतां वाञ्छति यश्च मादृक्

समं वय: कष्टमुखे निपात्य

ऊढ्वा च शास्त्राण्यपि दुष्कराणि

क्व वित्तलेश: क्व च भोगलेश:

आङ्ग्लैर्लसन्तं रमयन्ति नार्य:

श्रीसंस्कृतज्ञं पितृवच्चरन्ति

सम्मानता, नैव च कामदृष्टि:

पठेत्क एवं खलु देवभाषाम्?

ईर्ष्यामहाद्वेषरता बुधाश्च

परस्परं दोषसमीक्षकाश्च

परस्य गुण्यं न वदन्ति तस्माद्

रतिर्हि कस्याऽस्त्विह देववाचि?

न वित्तलेशो न च कामलेशो

न सम्पदां पश्यतु हाऽऽननानि

दिवानिशं वह्निरिवोत्तपेद्यस् 

स शास्त्रकाव्यादिपथव्रतस्स्यात्

*****

हिमांशुर्गौड:

११:२६ मध्याह्न 

०७/०५/२०२३