Skip to main content

नरवरभूमिः, संस्कृतकाव्य, हिमांशुगौडः

 







।। श्रीमद्धिमांशुगौडविरचिता ।।

।। रवरभूमिः ।।

(खण्डकाव्यम्)

*******

नरवरभूमिः -१

*******

श्रीमद्भारतवर्षपुण्यधरणीगङ्गातटभ्राजितं

शम्भो: प्रीतिकरं स्थलं शुभमिदं पुण्यौजसां सञ्चयम्

अत्रैवास्ति च वृद्धिकेशिशिवराटड्धामातिरम्यं द्विजै-

रर्च्यं व्यापृतमच्युतेशभजनासक्तैश्च शाक्तैश्शिवै:।।१।।

 

श्रीमज्जीवनदत्तदिव्यतपसां सल्लोकविख्यापिनी

श्रीविश्वेश्वरसर्वशास्त्रसुधया त्रैलोक्यसम्पावनी

सर्वश्रीकरपात्रशुक्लवसनालीलाविदिग्ज्ञापिनी

आकाशे लहरायते नरवरी कीर्त्या: पताका सदा ।।२।।

 

गङ्गावीचिविलोकनैरहरह: पापानि नष्टान्यहो

स्नानाद्याचमनैश्च तर्पणरतै: कष्टं विनष्टं द्रुतं

बालोऽप्यत्र जपेच्च वेदजननीमन्त्रं सहस्राधिकं

नित्यं तेन शिवायते नरवरीकीर्त्या: पताका सुखम्।।३।।

 

या श्रीमद्विजयप्रकाशविदुषां विद्वत्त्वभा-लासिता

या श्रीकश्यपसुप्रभावभरिता विद्वन्महाहर्षिता

श्रीमद्भीषमदत्तवैदिकगुरो: श्रौतीप्रभाभासिता

सैवाऽस्मद्विदुषां पुरे नरवरे कीर्त्या पताका जयेत् ।।।।

 

श्रीविष्ण्वाश्रमविज्ञराट्चरणजा धूलिर्हि या पुण्यदा

या मूढानपि बुद्धिवीरकरणे नूनं समर्था सदा

सैवोड्डीय यदा हि मादृशजनस्यामस्तकं जायते

तेनैवं प्रसरेद्द्रुतं नरवरीकीर्त्ति: पताका दिशि ।।।।

 

हीनं न क्षणमस्य वै नरवरे संसारकार्ये क्वचित्

शास्त्रे शैवमये शिवार्चनविधौ चाध्यापने सक्तधी:

गङ्गास्नानरतिस्तु तेन विदुषा न त्यज्यतेऽसूद्गते

श्रीबाबागुरुसर्वशास्त्रहृदयं वन्दे दयालुं मुनिम्।।।।

 

या काश्यामपि बोद्धृभिस्सुमतिभिस्सम्मानिता सर्वदा

या श्रीदक्षिणभारतेऽपि निखिले सत्कृत्य चाध्रीयते

या वैदेशिकबुद्धिमद्भिरथवा संसेविता शिष्यकै:

लोकेऽस्मिन् परिराजते नरवरी कीर्त्त्या: पताका  श्रिया ।।।।

 

या वैशेषिकसाङ्ख्ययोगमतिभिष्षड्दर्शनोत्कण्ठितैर्-

या च न्यायविशारदैरथ तपस्सक्तैर्मुहुस्सेविता

या श्रीव्याकरणस्य भाष्यपठनेच्छासंवृतैश्श्रीयते

संसारे जयतात्सदा नरवरी भूमिस्सतां वै विदाम्।।।।

 

या श्रीभागवतस्य तत्त्वसरणीसम्पालिनी मानिनी

याक्तै: परिराजिता शिवमये श्रीकाङ्क्षिसंशोभिते

या चोत्कर्षकरी श्रुतीहनपरैस्संसेविता भूरिशस्-

सा भूमण्डलमण्डना नरवरी भूमिर्जयेत्पापहा।।।।

*******

०२:३० रात्रौ १६/०४/२०२०, गाजियाबादस्थगृहे।

*****

 

नरवरभूमिः -

*******

धर्मस्याऽस्तु जयोऽप्यधर्महननं विश्वं शिवत्त्वं व्रजेत्

प्राणिष्वस्तु परस्परा सुखकरी  सौहार्दसद्भावना

गोहत्यापरिरोधनं  च नितरां गोरक्षणं सर्वथा

श्रीमच्छ्रीकरपात्रघोषितमिदं कस्यानने नाऽद्य वै।।०।।

 

या ख्याता च रमेशवर्यविदुषो व्याख्यानसौख्यैश्शिवा

या श्रीदा च महाशयस्य शुभवाक्सन्नर्तिता शारदा

शास्त्राचारविचारकीर्तिमहिता लोकाय लक्ष्यप्रदा

धीरैर्विज्ञधुरन्धरैर्नरवरैस्सेयं पताका धृता ।।११।।

 

या पुण्याञ्चितकर्मसिक्तलतिका पुष्पायिता पोषिता

या श्रीविष्णुमुदाश्रिता-सुतुलसीगन्धैश्च जिघ्रापिता

या शम्भुप्रियबिल्ववृक्षततिभिस्सन्तानिता भूतले

विभ्राजेत सदा सतां नरवरीकीर्त्या: पताका शुभा ।।१२।।

 

या श्रद्धाश्रितमन्त्रसूक्तजपनैस्सिक्ताऽपि दर्भाम्बुभि:

शैवास्थास्थितसत्यगामिपुरुषै: पुष्टा च सत्कर्मभि:

हर्याशासुखलब्धवेदपुरुषैर्याकाशितोद्भासिता

सैवास्मद्विदुषाम्पुरे नरवरीकीर्त्या: पताका जयेत्।।१३।।

 

या वृद्धैरथ वृद्धिदायिवचसामोघैरमोघीकृता

या सिद्धैरपि सिद्धवाक्यकथनैस्सिद्धेश्वरी सत्कृता

या हृद्यैरपि हार्दशैववपुषामर्चाभिरर्चिष्मती

साकाशे परिराजते नरवरीकीर्त्या: पताका शिवा।।१४।।

 

या श्रीकैय्यटमम्मटौव्वटसुवाक्कण्ठैश्च कण्ठायिता

या श्रीहर्षसदुक्तिमाघकविताबाणोक्तिपिण्डायिता

या वा श्रीकविकालिदासकवितागानैस्सदा मण्डिता

सैव त्र्यम्बकपुण्यदा नरवरीकीर्त्त्या: पताका जयेत्।।१५।।

 

या चानन्दविवर्धनध्वनिधृता या विश्वनाथोक्तिदा

या श्रीभारतनाट्यसूत्ररसिका या लोल्लटोल्लाटिता[1]

या गङ्गाधरराजशेखरमहाचार्योक्तिसंलासिता

साऽऽकाशे लहरायते नरवरीकीर्त्त्या: पताका सदा।।१६।।

 

या श्रीभामहवामनोद्भटविदां सल्लक्षणैर्लक्षिता

श्रीमद्रुद्रट-दण्डि-वाग्भटयुता साहित्यविज्ञापिता

या वा शङ्कुकराजशेखरशुभा या हेमचन्द्रान्विता

साकाशे लहरायते नरवरीकीर्त्त्या पताका सदा।।१७।।

 

या श्रीकल्लटभट्टपुत्रमुकुलस्याप्याभिधावृत्तिका

भूयो यापि च काव्यकौतुकभृता[2] श्रीभट्टतौतान्विता

भुक्तेर्वादकभट्टनायककृतेस्सत्पाठकैर्धारिता

साऽऽकाशेऽत्र विराजते नरवरीकीर्त्या: पताका सदा।।१८।।

 

पाणिन्यर्थयुता पतिञ्जलिसृता कात्यायनोल्लासिता

नागेशोक्तिनिपीतशास्त्रिपुरुषैर्या शाब्दिकी कल्पिता

भट्टोदीक्षितकौमुदीप्रसरिता श्रीकौण्डभट्टान्विता

तात्पर्यार्थविवेचिनी विजयते विद्यापताका भृशम्।।१।।

 

या वै पण्डितराजगाङ्गलहरीगानै: प्रभातायिता

श्रीमच्छङ्करपादसंविरचितैर्मध्याह्नलीलायिता

सन्ध्यायामथ पुष्पदन्तरचितस्तोत्रेण सम्पाविता

दिव्यकाशविराजिता नरवरीकीर्त्या: पताका सदा।।२०।।

 

दुर्गापाठशुभा गणेश्वरगुरोर्गुण्यान्विता मङ्गला

रुद्रासेकपरैश्च देवशरणै: पुण्यान्विता जङ्गला

विष्णुश्रीरघुनाथकृष्णकृपया सर्वोन्नतोत्कर्षदा

धर्माकाशविराजिता नरवरीकीर्त्त्या: पताका शिवा।।२१।।

****

०४:३१ अपराह्णे,१६/०४/२०२०

*******

 

नरवरभूमिः -३

*******

या काशीमथुरापुरीशुभकथाख्यानैस्सदा मोदिता

या यज्ञाश्रितदेवतासुहविषां गन्धैस्सुगन्धायिता

नित्यं रुद्रसमर्चनैरहरहो या शम्भुलोकायिता

सा हर्षाश्रितमानसैर्हरहरेत्युच्चारणैर्गुञ्जिता ।।२२।।

 

यामाश्रित्य सरस्वतीविरचितां दोधूयमानाम्बुधै:

अत्रत्या गणयन्ति नान्यविदुषाम्वाचाङ्कुतर्कांस्तथा

धर्मोद्धारधरैर्धरासुरवरैस्सेयं समाधार्यते

एवं भूतलवासिहर्षकरणी साऽऽस्मत्पताकोन्नता ।।२।।

 

वेणीरामपिताऽपि येन विदुषा चाश्चर्यभासान्वितो

दौलत्-राममहोदयो हि यजुषं सम्पाद्य य: ख्यातवान्

स श्रीभीषमदत्तवेदशरणो विद्वद्वरो भाष्यराट्

धृत्वेमां गतवान्सुखं नरवरीविद्यापताकां शिवाम्।।२४।।

 

याह्लाद्यापि मनोहरी सुललिता नानातरुश्रीश्रिता

नीलाब्जै: कुमुदै: सरोवरयुता रक्तोत्पलैस्सौख्यदा

या चैवोच्चमृदां चयैर्द्विज! समा होच्चास्त्यनुच्चा क्वचित्

साऽस्मन्नारवरी धरा हृदि मया संस्मर्यते सर्वदा।।२५।।

 

या श्रीमद्गरुडध्वजप्रियवना शम्भुप्रियारण्यका

या देवीप्रियपाठगुञ्जनरता रुद्राक्षमालान्विता

या नीलाब्जसरोवरा शुभजला या ताण्ड्यपाठाश्रिता

हस्त्यास्योल्लसिता धरा नरवरी दूर्वाश्रिया भ्राजिता।।२६।।

 

या गङ्गातटविस्तृतोपविपिनैर्हारित्यशोभास्पदा

जम्ब्वश्वत्थवटाम्रनिम्बतुलसीन्यग्रोधवृक्षान्विता

योल्लूकैश्शुककेकिकाकनकुलैर्नक्रैश्च नागैश्श्रिता

साऽस्मत्सुप्रकृतिश्रिया नरवरी भूमिस्सदा नन्दिता ।।२७।।

 

या गोभिर्गवयैरजैरजगरैर्मण्डूकमोदैश्च वा

या वा वानरयूथकै: पशुवरैर्हो शूकरै: कुत्रचित्

व्याप्ता चाप्तजनैश्शृगालधमनैश्चारण्यशोभाश्रिता

धन्या नारवरी धरा विजयतां लोके प्रकृत्यन्विता ।।२८।।

 

कुन्दार्कैर्बकुलै: कदम्बकरवीरैस्सौरभैस्सम्भृता

धत्तूरैरथ जातिचम्पकसुमै: श्रीपाटलाशोभिता

बिल्वै: केशरनागरैश्च तगरै: पुन्नागचूतान्विता

सैवैषा सुरभीयते मम धरा स्वर्गायिता भूसुरै:।।२९।।

 

या ख्याता द्विज!कर्मकाण्डनिपुणैराचारसम्पालकै:

विख्याताऽप्यथ धर्मतत्त्वकथनैरग्रेसरैर्ब्राह्मणै:

या चैवाऽन्यतमा तमोऽपहरणी या स्पष्टवाक्यादृता

सा मे भूतलभूषणा नरवरी भूमिर्विभाति श्रिया ।।३०।।

 

या गर्वोन्नतमस्तकैर्द्विजवरैर्विभ्राजिता भारती

याऽखर्वोन्नतिशालिनी नवनवोत्कर्षप्रदा भूतिदा

या सर्वेष्टकरी हरीशभजनासक्तैर्मुहुस्सेविता

ब्रह्मालोकविभान्विता नरवरी भूर्भावुकैर्भाव्यताम् ।।३१।।

 

यौदार्यादिगुणान्वितातिसरला या विज्ञहृल्लासिनी

या श्रीमन्नगराजदिव्यतनयेशस्यार्चनामोदिनी

सौजन्यामृतपायिनी सुखमयी सर्वस्य चिच्चोदिनी

मान्या मान्यजनैस्सदा नरवरी मुक्तिप्रदा मेदिनी ।।३२।।

 

ज्येष्ठैर्या गरिमायुता प्रतिपदं संस्कारसंशिक्षणै:

या चाज्ञापरिपालनैर्हृदयसुस्नेहार्द्रिता माणवै:

शिष्ये वा तनयेप्यभेदकरणैरात्मायमाना च या

सद्भिस्सेष्टगरिष्ठशिष्टबटुभिश्शोभायमाना धरा।।३३।।

 

हार्दोल्लासविलासिनी बटुगणैर्हर्षम्भरैर्हर्षिता

शास्त्रोत्कर्षयुतैर्वरिष्ठपुरुषैर्निष्ठाप्रतिष्ठाश्रिता

वर्चस्वं प्रतियाद्भिरर्जितगुणैर्या गुण्यरत्ना मता

सैवास्मद्गुरुतेजसा नरवरी भूमिस्सदानन्ददा ।।३४।।

*******

११:४६ रात्रौ,१६/०४/२०२० गाजियाबाद।

*****

 

 

नरवरभूमिः -

*******

क्षान्तिप्रेमदयान्विता सुहृदया लोकद्वयज्ञानदा

शक्तिश्रीधृतिपुष्टितुष्टिशुचितामेधागुणैरन्विता

या पञ्चेन्द्रियकर्मदा मखमुखी स्वाहास्वधागुञ्जिता

सैवास्मद्गुरुगौरवा नरवरी भूमिस्सदा पूज्यते।।३५।।

 

श्रेय:प्रेय इवार्थबोधनकरी ब्रह्मत्वजिज्ञासिनी

या सद्द्रव्यगुणात्मिकी सुकृतिनां सत्कर्मणां ज्ञापिका

खाप्पृथ्वीमरुदग्निलक्षणकरी सर्वप्रमाणान्विता

न्यायश्रीपरिराजिता नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।३६।।

 

शास्त्रप्राप्त्यधिकारिताङ्गवचना विद्याप्रयोगान्विता

हेतुर्योजनसारणाख्यपदकैर्या चानुबन्धात्मिकी

आचारप्रथमा प्रबोधकुशला शोधप्रचारात्मिकी

इत्थं नारवरी धरा विजयते शास्त्रेण सर्वाङ्गिणी ।।३।।

 

कृत्याकृत्यविवेकनीतिनिपुणा या राजनीत्यन्विता

भक्ष्याभक्ष्यविवेचिनी विमलताचारार्थिनी सारदा

चोष्याचोष्यविभाष्यकृद्भिरनिशं व्याख्यानशोभाश्रिता

पेयापेयविवेकदा नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।३८।।

 

कार्याकार्यविवेकशीलपुरुषैस्संव्यापृता या मही

ध्यातृध्यानविमध्यतत्त्वघटका या ध्येयसन्दर्शिका

ज्ञाताज्ञातकुकर्मपापहरणी गङ्गावगाहैश्च या

सैवास्मद्विमला सदा नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।३९।।

 

नानोत्थानकरी प्रमाप्रतिपदप्रेय:प्रियप्रीणना

विद्वद्वाग्रणनिश्चयात्मकतनुर्या श्रीमनूक्तिश्रिता

धर्माधर्मविवेचने पटुतरी या धर्मसिन्ध्वम्बुभि:

धर्मश्रीपरिराजिता नरवरी गौस्सा सदा धैर्यदा ।।४०।।

 

या सीतेशकथाश्रया गणपतेस्सुस्थापनोल्लासदा

या वाऽप्याश्विनचैत्रशारदभवाम्बापूजनश्रीश्रिता

या च श्रीशिवरात्रिमोदभरिता जन्माष्टमीप्रीतिदा

सैषा सूत्सवराजिता नरवरीकीर्त्या पताका जयेत्।।४१।।

 

या गीतेशगवाश्रिता गुरुमती गङ्गाङ्गिनी गीश्श्रिता

गायत्रीजपदग्धपापनिचया गीर्वाणवाण्याश्रिता

गोविन्दप्रियशास्त्रपाननिरता गोब्राह्मणारक्षिता

सास्मद्गीष्पतिगोपिताऽगरयुता गौस्सा[3] सदा सौख्यदा ।।४२।।

 

यावद्भासत एष भास्करमहाराजो जगज्जीवन

यावच्चैव हिमांशुराट् निशि सदा प्रासारयेत्कौमुदीर्-

यावत्पापनिषूदनी प्रवहताद् गङ्गा समृद्धिप्रदा

तावन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।४३।।

 

यावद्वाऽपि सरोवरेषु विकसन्त्येते सरोजा मुदा

यावच्चोपवनेषु पुष्पसुरभिश्चित्तं हरेत्प्राणिनां

यावद्वा कुसुमाननेष्वलिकुलं सङ्गुञ्जताद् बम्भ्रमेत्

तावन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।४४।।

 

पृथ्वी गन्धवती नभो ध्वनिमयं यावच्च वर्तिष्यते

यावद्वाऽप्यनिलो वहेदसुमते प्राणप्रदा शीतला

यावद्दाहकताऽनले, मधुरता शैत्यं जले शुक्लता

तावन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।४५।।

 

यावद्वेदवतां ध्वनिश्शुचितया लोके समागुञ्जति

यावद्व्याकरणस्य सूत्रपटवो शब्दार्थनिष्ठापरा:

यावत्काव्यसुधाऽभिवर्षति कविश्रीणां च हेमाक्षरैस्-

तावन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।४६।।

 

यावद्भीषमदत्तवेदपुरुषस्याहो कथा कथ्यते

यावद्वा धरणीधरध्वनिरहो वेदात्मिकी गुञ्जति

यावद्वा विजयप्रकाशविदुषो विद्याभिकीर्तिस्तथा

तावन्नारवरी सुकीर्तिरतुलाऽक्षुण्णा भुवि भ्राजते।।४७।।

 

यावच्छास्त्रशिवैकचिन्तनभृतो बाबागुरोस्सद्यशो

यावच्छ्रीपटवर्धनप्रतिभया लोकस्समुद्भासते

यावज्ज्ञानगिरा स्वयं ह्यभिसृतो नागेशराड्भाषते

तावन्नारवरी सुकीर्तिरतुलाऽक्षुण्णा भुवि भ्राजते।।४८।।

 

यावत्त्वक्परिमोहितो गजवरो, शब्देन वश्यो मृगो

यावद्रूपविलोलुपश्च भवतान्नूनं पतङ्गोऽप्यहो

यावद्गन्धविलिप्सवो भ्रमरका मीना रसस्येप्सव:

तावन्नारवरी धरा रसमयी विभ्राजतां भूतले ।।४९।।

*****

०७:२४ दिनान्ते, १७/०४/२०२०

*****

 

      नरवरभूमिः -

*******

विद्युद्दामचमत्कृतापि दिवसे हर्षैरनेकैर्भृता

वर्षाकालिकदर्दुरध्वनियुता हारित्यलोकाश्रिता

गङ्गास्पर्शिमरुत्सुशीतलतमा मेघालयाडम्बरा

वृष्ट्युद्धर्षभृता धरा नरवरी सौख्याश्रया श्रीयते।।५०।।

 

सर्पाकर्षणतन्त्रमन्त्रविबुधा भूतान्विता सिद्धिदा

या नागैर्निभृतापि भीतिरहिता या नक्रचक्रान्विता

या विद्याधरयक्षकिन्नरलसत्स्वर्गादिविज्ञानदा

साऽस्मद्दिव्यविबोधदा नरवरी भूमिस्सदा पूज्यते।।५१।।

 

गान्धारीधृतराष्ट्रपुत्रशतकानां कर्मविज्ञापिनी

कुन्तीपञ्चसुतप्रकर्मकथया श्रीकृष्णलीलान्विता

भीष्मद्रोणकृपान्विता शुभकथा कर्णप्रिया धार्मिकी

पाञ्चालीचलिता "जया"ऽर्थमहिता सेयं धरा भ्राजताम् ।।५२।।

 

या चाध्यात्मिकमूल्यताभिनिभृता वैज्ञानिकैरन्विता

पूजापद्धतिपाठयज्ञजपनज्ञानान्विता पण्डितै:

ज्योतिश्शास्त्रभविष्यबोधनयुता भूतादिवार्तादृता

साऽस्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।५३।।

 

या विश्वासविशेषसर्वफलदा या श्रद्धया हार्दिकी

या सद्धासविभासिता मणिरिवामूल्याऽप्यतुल्या शिवा

सैवेयं बहुवर्णगन्धकुसुमैस्सद्ग्रन्थिता मालिका

विद्वन्नारवरी धरा विजयते चित्तोषिणी सर्वदा।।५।।

 

अन्नम्भट्टविराजिता वरदराजाचार्यलेखान्विता

या श्रीकेशवमिश्रपुस्तकपरज्ञायिद्विजैरन्विता

भाषावृत्ति-मनोरमा-दिलसिता या भट्टिकाव्यान्विता

साऽस्मद्ग्रन्थसुशीलनी नरवरप्रेमप्रजा प्रार्थ्यते।।५५।।

 

वेदव्यासपुराणशीलनपरा श्रौतश्रियोद्भासिता

शिष्याचार्यपरम्परागुरुकुला पर्णादपर्णाशया

स्वात्यम्भ:कदलीतरुश्रितरसै: कर्पूरगन्धान्विता

साऽस्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।५६।।

 

गङ्गामार्गमभिश्रितैस्सुमतरुश्रीभिस्सुगन्धायिता

चिन्तावर्जितमानसैर्हरिमुदा सञ्जीवनैर्जीविता

वन्यैरौषधिभिर्निरोगतनुषा या शोभमाना सदा

साऽस्मन्नारवरी धरा विजयतां आयुश्श्रियोज्जीवना।।५७।।

 

टीकारामसुपौत्रकाव्यललिता विद्वन्! हिमांश्वात्मिकी

श्रीज्ञानेन्द्रदिवाकरादिलसिता या त्र्यम्बकश्रीश्रिता

या धर्माचरणप्रियाखिलविदश्श्रीश्यामबाबान्विता

साऽस्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले ।।५८।।

 

या कर्कोटकपद्मतक्षकवृता याऽनन्तशङ्खार्चिता

या. श्रीवासुकिराड्-धनञ्जयमहपद्मादिगाथान्विता

वित्ताधीशकुबेरयक्षनगरीव्याख्यानसन्तत्परा

साऽस्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।५९।।

 

या वाराहमयी च कच्छपयुता मत्स्यावतारान्विता

या श्रीवामनरामभार्गवकथाऽहो बुद्धकल्किश्रिता

प्रह्लादासु-सुरक्षणप्रकटिता या श्रीनृसिंहान्विता

एवम्मे हि दशावतारचरितानन्दा मही मोददा।।६०।।

*******

०९:३० रात्रौ, १७/०४/२०२०

*******

 

नरवरभूमिः -

*******

या यौगन्धरसत्कथाप्रमुदिता दैव्यन्धरीश्रीयुता

या चैवं रघुवंशकाव्यमुदिता या सिन्धुवादान्विता

या चाऽहो शिवराजवीरविजयोपन्यासपाठान्विता

साहित्याश्रितसत्सुखा विजयतां भूर्मेघदूतान्विता।।६१।।

 

मञ्जूषादिमनोरमादिमहिता भाष्यैकहास्या श्रिया

अष्टाध्याय्ययिता च शेखरयुता या काशिकाऽऽकाशिता

श्रीमच्छङ्करभाष्यलास्यलसिता ब्रह्माक्षरा तत्त्वदा

साऽस्मत्पुण्यधरा शुभा नरवरी वै शब्दशक्त्यन्विता ।।६२।।

 

नानानाटकपद्धतिश्रितमहानाट्यायमाना च या

सङ्गीतादिरहस्यबोधनकरी गानायमाना च या

या वै ताण्डव-कत्थकादिगुणकैर्नृत्यायमाना शिवा

साऽस्मन्नारवरी धरा विजयते त्रैगुण्यसंशोभिता ।।३।।

 

या माहेश्वरसूत्रपाणिनिसरा नव्यार्थतत्त्वान्विता

प्रत्याहारविवेकसूत्रकरणी शब्दानना भाति या

बालानां सुखबोधिनी च विदुषां गूढार्थविज्ञापिनी

चैवं शाब्दिक! शब्दजालवयने दक्षा धरा सेव्यताम्।।४।।

 

वर्णस्थानसुयत्नबोधकरणी वर्णप्रकारान्विता

उच्चानुच्चतया ह्युदात्तपदका चैवानुदात्तार्थदा

भाषाभेदसमाहृता स्वरितगा चास्यप्रयत्नाश्रयै

संज्ञाशा[4] च ह सुप्तिङां चयमयी वाक्यात्मिकीयं धरा ।।५।।

 

अज्-झल्-या[5] प्रकृतिप्रभा च पररूपा वा विसर्गान्विता

चेत्थं छात्रगणाय बोधकरणी या पञ्चसन्ध्यन्विता

पुंस्त्रीक्लीबविभेदलिङ्गसरणी शब्दात्मिकी नो धरा

सा-ऽज्-झल्-भेदधिया च षड्विधतया संश्रीयते शाब्दिकै:

।।६।।

 

आब्-डाप्-चाप्-सरिता[6] च टाब्-विलसिता याऽऽनुक्-समुल्लासिता

ङीब्-ङीष्-ङीन्-मुदिता क्तिनन्तसुसृता स्त्रीप्रत्ययैश्शब्दिता

आतश्चेत्करणै तथैव युवतीत्यत्रास्ति ति-प्रत्यया

साऽस्मन्नारवरी धराऽतिसरला शब्दस्य निष्पत्तिदा।।७।।

 

कर्तुस्स्यात्प्रथमा च कर्मणि सदा ज्ञेया द्वितीया बुधै:

हेतौ चिह्नविशेषके पदपरैर्बोध्या तृतीया सदा

(स्वाहालंवषडादियोगकरणे दाने चतुर्थी तथा)

षष्ठी चापि शतार्थिका भवतु वाऽपादानके पञ्चमी

इत्थं कारकबोधदाऽधिकरणे स्यात् सप्तमी, भूर्वदेत्।।८।।

 

द्वन्द्वस्तत्पुरुषो भवेच्च मतिमन् स्यदव्ययीभावक:

कौमुद्यामुत केवलोऽपि भवतीवान्यो बहुव्रीहिक:

चैवं पञ्चमयं समासशरणं यल्लक्ष्यसल्लक्षणै:

ज्ञायेताऽत्र विभिन्नशाब्दिकजनैरेवं समष्टिर्धरा ।।९।।

 

सन्क्यच्काम्यच्क्यङ्क्यषादिमहिता णिङ्प्रत्ययैरन्विता

तिप्तस्झीति परस्म आत्मपदका ताताञ्झ्-रूपान्विता

शब्लुक्श्नम्-प्रतिगा-तिङन्तलसिता स्वौजस्-पदप्रत्यया

एवम्मे परिशोभते दशगणी धात्वन्विता सद्धरा।।०।।

 

कृल्ल्युट्-कृत्यतृजन्विता भवतु वा चेद्वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्

तव्यत्तव्ययुता ह्यनीयर्-अयिता खश्मुम्-ण्यद्-अण्-यद्-युता

कर्त्रर्था-ऽच्-करणार्थि-घञ्-प्रतिगता सा वै कृदन्तान्विता

विद्वन्नारवरी धरा-ऽक्षरमयी चाऽक्षय्यलोकप्रदा।।१।।

 

लट्-लिट्-लुट्-सर-लेट्-सु-लोट्-सृततनुर्-या लृट्-लङाशोभिता

विध्याशिर्-लिङ्-अया लृङन्तसरिता सम्भावनाद्योतिका

क्रादिक्रान्तियुता तथा बटुमुखाऽनिट्कारिकाश्राविता

एवं पाणिनितिङ्सरा-ऽभिलसिता विद्वद्धरा भ्राजताम् ।।२।।

धातोरन्त उदात्त एवं भवतात् आदिश्च वै प्रत्यय:

धातुप्रत्ययजस्वर: प्रतिपदे भूते , च शब्दे सदा

वाक्यस्य प्लुततां प्रयाति मतिमन् अन्त्यादि-टिर्निश्चितम्

वेदस्वारविबोधदा नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।३।।

 

फिट्सूत्रार्थकरी च वेदपदविज्ञानप्रदा वैदिकी

स्वारी मन्त्रगता मही क्व भवतादेकश्रुतिस्संवदेत्

अव्युत्पन्नपदप्रसाधनपरा चौणादिकै: कौमुदी

एवं व्याकरणाङ्गसङ्गतिगता गौस्सा समागीयते।।४।।

****

१२:४८ रात्रौ,१८/०४/२०२०, गाजियाबादस्थनिलये।

**********

 

 

नरवरभूमिः -

*******

या काव्यैरथ सत्प्रबन्धचरितैस्सद्वृत्तबन्धायिता

या वा चोभयथा सृता कविवरैर्गद्यैस्सुपद्यैस्तथा

या वा नाटकपाठवीक्षणमुदा याख्यायिका सत्कथा-

ऽऽख्यानैर्वीतदिनापि दैन्यदलनी दिव्या धरा सास्ति मे।।७५।।

 

या वा डामरकाकतन्त्रलसिता या प्रेतसिद्धिप्रदा

योल्लूकाक्षिसुमन्त्रदा विपिनगा योल्लूकतन्त्रान्विता

या वेतालपिशाचलोकभरिता या ब्रह्मरक्षश्श्रिता

साऽश्वत्थै: परिशोभिता जयतु मे भूमिस्तपस्विप्रिया।।७६।।

 

टीकाकारमनोविवेदनपरा टीकाश्रयोट्टीकिता

टीकोल्लासविकासि-मूल-रमणी ग्रन्थाशयज्ञानदा

विद्योद्दात्तमुखी सुतुष्टिशरणैस्सभ्यैस्समासेविता

सास्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।७७।।

०१:१० रात्रौ,१८/०४/२०२०

 

चायप्रीतिजनैश्श्रिता क्वचिदथो या दुग्धपायिश्रिता

या गङ्गाजलपायिभी रसयुता नानौषधा चाम्बुदा

या नानाफलरस्यसेवनपरैश्च क्षीरपायीष्टदा

सास्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।७८।।

 

नैराश्यस्य विनाशिनी नवनवोत्साहस्य सञ्चारिणी

दैन्यानाथ्यदरिद्रदु:खवलितानां लालनी पालनी

अज्ञातामतमानवाय नितरां विज्ञानमानप्रदा

सर्वोत्थानकरी धरा नरवरी कैर्नो जनैस्सेव्यताम्।।७९।।

 

माघस्नानपरा मुदा मघवतो मेघैश्शुभैरार्द्रिता

माघे माधवमाधुरीरसरता या माक्षिकश्रीश्रिता

मोहान्धप्रतिनाशिनी मधुमयी मेघे च माघे रता

ऽमोघाऽमोघफला सुभूर्नरवरी नित्यं समैस्सेव्यताम्।।८०।।

०२:४२ रात्रौ

****

 

शुण्ठ्यैलातुलसीलवङ्गसहितं शीतेषु पीतं च यत्

गोदुग्धैर्महिषीपयोविरचितं चुल्ल्यां मुहु: क्वाथितं

सार्धं चैव ह माघदिव्यकवितापानेन यत्सौख्यदं

प्रायश्चायनिपायिभिश्शिवकरी भूमिश्श्रिता वन्द्यते।।८१।।

 

तानैर्गानसरैस्स्वरै: क्वचिदहो गीतं द्विजैर्गीयते

भूयो भैषजविद्भिरत्र बहुधा नैम्बी त्वचा पिष्यते

भक्त्युद्रेकवशात्तु कैश्चिदिह वा शम्भुस्समाश्लिष्यते

एवं सर्वगगुणान्विता नरवरी पुण्या धरा नम्यते।।८।।

 

या मृत्युञ्जयमन्त्रमृत्युहरणी शब्दैर्जयेच्छाब्दिकान्

मार्कण्डेयपुराणदिव्यकथनाख्यानैर्हरेत्संशयान्

या वा पण्डितराजपञ्चलहरीगानैस्समामोदिता

सास्मन्नारवरी धरा शिवमयी विभ्राजतां भूतले।।८३।।

 

देवीलोकविचित्रवर्णनकरै: देवीप्रकर्षान्वितै:

देवीभिन्नचरित्रयुद्धकथनै: पुण्यैस्समुद्भ्राजिता

देवीश्रीजयघोषणाभिनिरता देवीप्रसादा च या

सास्मच्छक्तिमयी धरा नरवरी देव्यैव रक्षान्विता।।८४।।

 

या श्रीमद्गरुडं पुराणमपि भोस्सन्धारयेद् गारुडी-

विद्याजप्यमहाप्रभावडयना या सर्पविद्याश्रया

नानोपद्रवभीतिहाऽभयकरी या चान्नपूर्णाश्रिता

भोज्यश्रीविभवाऽन्नदा नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।८५।।

 

११:५९ मध्याह्ने,१८/०४/२०२०

 

या श्रीमत्प्रबलायिता प्रखररा[7] श्रीकृष्णबोधाश्रमा

या श्रीमत्प्रभुदत्ततापसयुता विद्वंस्तपस्याश्रिता

दण्डिस्वामिविराजिता शतपथग्रन्थप्रियैर्भाविता

सास्मन्नारवरी धरा यतिमयी विभ्राजतां भूतले।।८६।।

*******

 

नरवरभूमिः -

*******

या चूतस्य सुमञ्जरीसुरभिता गुञ्जद्द्विरेफैश्श्रिता

मध्वारावि-पिकैश्श्रुतौ पुनरहो पीयूषपूरा प्रिया

यद्वा सर्षपपीतपुष्पलसिता नेत्राय सौख्यप्रदा

वासन्तर्तुसमन्विता नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।८७।।

 

केक्युत्साहसुनृत्यदृश्यललिता मेघध्वनैर्गर्जिता

छात्रौत्सुक्यकरी प्रियोत्सुकतया योषिद्रतिख्यापिका

खाद्वा निष्पतितैरथादिसलिलैर्बिन्दूयमानै: पुनः

यद्वा मूसलधारवर्षणरतैर्वर्षायमाना धरा ।।८८।।

 

कुम्भस्थापनतत्परैर्वरुणराडावाहकैरर्चिता

मूर्तौ देवगणस्य मन्त्रसरणै: प्राणप्रतिष्ठापकै:

नानापीठसमन्विता कुशजला देवालयैस्सम्भृता

एवं भात्यथ कर्मकाण्डनिपुणा भूमिस्सदानन्ददा।।८९।।

 

लोकन्यायसृता च शास्त्रसरणीसिद्धान्तसन्दर्शिका

जल्पान्यायवितण्डवादिरचनासत्पक्षविज्ञापिका

मुक्तावल्ययितानुमानमहिता नानाप्रमाणान्विता

साङ्ख्यज्ञा पुरुषप्रकृत्यनुगता च ब्रह्मतत्त्वान्विता।।९०।।

 

विद्वद्राजविराजिता सुरवरैरुल्लोकिता संश्रिता

मुक्ताकाशतला कलाविलसिता कालज्ञलोकान्विता

योगिन्यादिविशेषबोधसरिता या योगिराड्राजिता

नानारत्ननिधिर्मदीयधरणी संशोभते सर्वदा।।९१।।

 

कृष्णे पक्ष उताचरेद्यदि जनो नैम्बीसमित्संश्रितं

होमं माक्षिकमग्ननव्यसुरभिश्रीपाटलाभिर्हुतं

यक्षिण्यैकमना: वने विधियुतो ध्यानस्थितस्सुस्थितो-

ऽभीतोऽदृश्यकरीमवाप्नुत इति श्रीयेत विद्यां, धराम् ।।९२।।

 

औल्लूकम्मलमानिधाय दिवसे छायाश्रितं शोषयेत्

मन्त्रं चापि निजप्य तत् सुविधिना तन्त्री पुनर्मन्त्रयेत्

ऐरण्डे परिघृष्य यस्य मनुजस्याङ्गे हि बिन्दून्क्षिपेद्

सोऽदृश्यो भवति क्षणान्,नरवरी भूमिस्सदा सिद्धिदा।।९३।।

 

या वै श्रीगुरुशिष्यहार्दिककुला या तद्धितायोत्सुका

या स्त्रीप्रत्ययसंयुतापि बहुधा च स्त्रीगणाद्वर्जिता

याऽऽक्रान्ताप्यथ पादुकाविरहितैस्सच्छात्रवृन्दैरपि

श्रद्धाधारिजना सदा नरवरी भूमिस्सुखैर्भ्राजताम्।।९४।।

 

या विप्रद्वयराजनीतिवशतो भागद्वये भ्राजिता

विप्रश्रील-वशिष्ठगोत्रमदनाक्ता कृष्णकान्तान्विता

नव्या कालवशाच्च वा पुरमयी केन्द्रीयवित्ताश्रिता

ग्रामारामपुरा धरा नरवरी गङ्गामयी भ्राजताम्।।९।।

 

या गीर्वाणधराऽपि नव्यविबुधैर्नव्यत्त्वसम्पादिता

योच्चानुच्चतलाऽपि मृत्खनिवशात्प्रायस्समानायिता

गङ्गातीरशिवालयच्छदिस उत्कूर्दद्भिरम्बौ मुदा

छात्रैर्हर्षसृता धरा च तरणासक्तैर्भृशं शोभते।।९६।।

०२:३५ मध्यदिने,१८/०४/२०२०

****

 

नरवरभूमिः -

***

विष्णुश्रीलबिहारघाटलसिता या रामघाटान्विता

बैकुण्ठश्रितकर्णवासहृदया भूतेश्वरानन्ददा

या नारायणदत्तपूज्यधरणी श्रीमत्प्रबोधाश्रमा

धन्या नारवरी धरा विजयते चित्तोषिणी हृत्प्रिया।।९७।।

 

सीतारामशुभाश्रमो भवतु वा श्रीटाटियास्वाश्रम:

आत्मानन्दसदाश्रमोऽथ मतिमन् यद्वा कपीशालय:

धामाऽऽध्यात्मिकविद्यया हनुमतश्श्रीश्यामबाबाकुटी

आत्मन्येव समाहितेति वदति श्रीसाङ्गवेद धरा।।९८।।

 

वृद्धैश्चर्द्धिमयैस्तथैव युवभिस्तेजश्श्रितैस्संश्रिता

बालै: क्रीडनतत्परैरपि मुदा कौपीनधारिद्विजै:

यद्वा होमसुगन्धिता प्रतिदिनं सद्ब्रह्मचर्यैश्च या

साऽस्मन्नारवरी त्रिरायुरयिता भूमिर्भृशं भ्राजते।।९९।।

 

किं वा चास्य वदानि वाऽहमधिकं दिव्यं महत्त्वं पुर:[8]

किं वा बुद्धिनिभा इह स्वमनसा तन्वानि सञ्चिन्तनै:

सर्वं यत्र सुखं दिनं व्ययति वै गङ्गाप्रमोदैर्बुध!

साऽस्मत्पुण्यधरा धुरन्धरधरा धीरैर्धियाऽऽध्रीयते।।१००।।

 

या वात्स्यायनकामसूत्रपठनान्वेषादिविद्यान्विता

या शृङ्गाररसप्रबन्धसहिता या कामतन्त्रान्विता

या चैवं मदनार्णवा स्मरगता कामप्रदीपान्विता

विद्यासर्वसृता[9] धरा नरवरी चानङ्गरङ्गान्विता।।१०१।।

 

या श्रीमद्गरुडध्वजप्रियतमा याखुध्वजस्यार्चिका

या वै श्रीवृषभध्वजैकनिरता या चैव सिंहध्वजा

कृष्णप्रेमि-कपिध्वजस्य कथया स्याद्वा महाभारती

सास्मन्नारवरी धरा ध्वजधरी धीरैर्धृता नम्यते।।१०२।।

 

रेतारक्षणतत्परैर्बटुवरैर्या शक्तियुक्ता शुभा

दारिद्र्यं स्वतपस्यया बहुसमैर्दह्यन्ति ये पौरुषै:

ग्रन्थ्याबद्धशिखाभिरत्र पुरुषास्सङ्कल्पमाकुर्वते

तादृग्वीरदृढव्रतैरियमहो दिव्या धरा धार्यते।।१०३।।

 

दानेऽसक्तधिया तपश्श्रितधिया लोके तथाऽनाऽऽशया

सक्तैश्शैवपथे हरीशगुणतागाने जगन्नाशकै:

विप्रो नश्यति च प्रतिग्रहवशादित्येतदाधारकै:

मन्वाधारितधर्मशास्त्रदिशया भूर्वा समावर्तिता।।१०४।।

 

हारित्यानि वनानि नीलगगनं शुक्लानि दुग्धान्यपि

रक्तानीव सुमानि चित्रगवय: पीताम्बरा: ब्राह्मणा:

कृष्णा रात्रिरथो हिमांशुमुदिताऽहो सप्तवर्णा इह

एवं जीवननैकरूपहृदया भूमिस्सदा सेविता।।१०५।।

***

०९:१३ रात्रौ,१८/०४/२०२०

 

भारोत्तोलनतत्परैरपि जनैर्हो मल्लयुद्धाश्रितै:

व्यायामे प्रतिसक्तदेहमतिभिस्स्वस्थै: किशोरायिता

यद्वा कूर्दनधावनोच्छलचलैर्भूमि: कुरङ्गायिता

ऽहोऽहो यौवनहर्षिता नरवरी भूमिस्सदा मोददा।।१०।।

 

यद्वा संयमशान्तिदान्तिनियमैश्चित्तस्य रोगापहै:

प्रत्याहारसुधारणाश्रितजनै: पश्चात् समाधिङ्गतै:

प्राणायामपरैस्तथासनकरैर्ध्याने रतैर्भ्राजते

योगैर्मोक्षपथप्रदर्शिमुनिभिर्भूमिर्भृशं रोचते।।१०७।।

०९:३५ रात्रौ,१८/०४/२०२०

 

नरवरभूमिः - १०

 

केयं बिल्वरसस्य गन्धिरिव वा घ्राणे मम प्राविशत्

कोऽयं शङ्करपाठकध्वनिरिव श्रोत्रे पुनर्व्याप्नुते

गङ्गा शुक्लजला च दूरत इयं नेत्रे समाकर्षति

मन्ये नारवरी धरा द्विज!मया प्राप्ताऽधुना यात्रिणा।।१०८।।

 

या-ऽनुप्रासयुता च दीपकसृता दृष्टान्तदा रूपका

सन्देहाऽतिशयोक्त्यलङ्कृतिकथा या-ऽर्थान्तरन्यासिका

उल्लेख-व्यतिरेकिणी च पुनरक्तिश्लेषवक्रोक्तिका

वीप्सा-ऽनन्वय-मानवीकरणगा भू: काव्यलिङ्गात्मिकी ।।१०९।।

 

या वै कारणमालया-ऽप्यभिसृता चाऽन्य-स्वभावोक्तिका

या चाऽसङ्गतिकाऽप्यनन्वय-युता भूय: प्रतीपान्विता

पर्यायादि-विभावनादि-लसिता याऽहो समासोक्तिका

काव्येषु व्यतिरेकिणी नरवरी भूर्भ्राजतेऽलङ्कृति:।।११०।।

 

वंशस्थाप्यथ तोटका शिखरिणी प्रामाणिका स्वागता

भूयाच्चापि घनाक्षरी क्वचिदथो स्यान्मालिनी शालिनी

मन्दाक्रान्त-भुजङ्गयात-सरिता या स्रग्धरा स्रग्विणी

रोला वा हरिगीतिका मम धरा छन्दोऽनुबद्धेव सा।।१११।।

 

हिन्वन्तीह हयाश्च हर्षनिभृता धावन्ति गङ्गास्थले

रम्भन्ते च हरित्तृणादनपरा गावश्चरन्त्यो मुदा

सर्पन्तीव विलेषु पुष्पविपिने स्फूर्त्योड्डयन्तीव वा

नानाजीवविलासभूमिरिव वा  साऽस्मद्धरा सेव्यताम्

।।११२।।

 

दृश्यन्तेऽप्यजचारका अविमहिष्यादीश्च ये प्रायश:

भ्राम्यन्तो दिवसे हरित्तृणमये गङ्गास्थले दण्डिन:

चैवं सा पशुपालने रतजनैर्वन्या धरा शोभते

तेनैव प्रकृतिप्रियैरियमहो भूयस्समाकाङ्क्ष्यते।।११३।।

 

कर्कैर्वा जलकुक्कुटैश्च मकरैर्मत्स्यैश्च नानाविधै:

नागैर्वा जलजातजीवसहितै: गङ्गानदी व्याप्यते

विप्रैरत्र तरद्भिरेव पुरतोऽप्सर्प: क्वचिद्दृश्यते

एवं नारवरी धरा सुरसरीलोकेन विभ्राजते।।११४।।

 

खादन्ति क्वचिदत्र पायसमहो यद्ब्राह्मणै: क्षिप्यते

उच्छिष्टं बहुभोजनादतिगतं भोज्यान्तिमे पत्रले

काकाश्चापि कपोतकेकिचटका अन्नेन भोज्येन वा

तृप्यन्तीह तथाविधेयमवनि: जीवासु-संरक्षिणी।।११५।।

 

पुण्ये पर्वणि पूर्णिमासु बहवोऽमावास्यतिथ्यागताश्-

श्रद्धाबद्धमनोभिरत्र बटुकेभ्यो भोज्यदाने रता:

गङ्गायै प्रथमं ददातु , सुरराट्पूजार्चनं चाऽऽचरेत्

किं किं नारवरी धरा न कुरुते चेच्छ्रद्धया भाव्यते।।११६।।

 

शष्कुल्यो बहुफुल्लिता, बहुविधा शाकव्यवस्था मुदा

तक्रं शीतलमस्तु जीरकयुतं , क्षीरं च विप्रप्रियं

सङ्कल्प्य स्वमनोरथं श्रुतिमतां मन्त्रैस्तथा मन्त्रितं

दद्यादत्र तदैव पुण्यसरणीमारुह्य भाताऽर्थिन:[10]।।११७।।

 

दुर्गापाठरता नवग्रहजपा रुद्राभिषेका च या

नानाभाविसुवर्तमानकथनी या भूतकालान्विता

वास्तूद्दोषनिवारिणी पितृजपा वा कालसर्पापहा

धर्म्या नारवरी धरा विजयतां सत्कर्मकाण्डान्विता।।११।।

 

केचिद्वा कथयन्तु नैव बटुभिर्विद्याऽधुना लभ्यते

केचिद्द्वेषवशादिमां कुमनसो निन्दन्तु नायान्त्विह

जानन्तीव महत्त्वदां फलकरीं भूमिं च ये मानवा:

ते सौवर्णसुमान्विता स्वहृदयैर्हर्षन्ति जीव्ये सदा।।११९।।

 

०४:५५ सायङ्काले।१९/०४/२०२०

***

 

 

 

नरवरभूमिः - ११

****

सेयं वै तुलसीकथाविलसिता श्रीसूरदासाश्रया

या मीराकथयाऽप्यलङ्कृतिसृता भक्त्यम्बुधौ मज्जिता

या नागार्जुन-भारतेन्दु-कविताविद्भिर्मुहुस्सेविता

सास्मन्नारवरी धरा विजयतां हिन्दीकविज्ञैर्वृता।।१२०।।

 

या ब्राह्म्या-ऽऽमलकी-हरीतिकि-वना या शङ्खपुष्प्यन्विता

याऽपामार्ग-जटा-विभीतकि-युता सौदर्शिनी बिल्वका

निम्बाशोकगुडुच्यभीतितुलसी या मूषिकाकर्णिका

सा नानौषधिसम्भृता नरवरी सेव्या धरा प्राणिभि:।।१२१।।

 

कुष्ठा-कुन्दरु-वंशलोचन-वचा-नारायणी-चित्रका

या चैवार्जुन-यष्टिमध्वभिसृता दर्भान्विता कुत्रचित्

या वै हेमसुमा पुनस्सहजना यौदुम्बरी नागरा

नानाभैषजरोगहा नरवरी भूमिस्सदा सेव्यताम्।।१२२।।

 

या मन्दारगणा ह्यमन्दगतिका या मन्दजप्यप्रदा

या मन्दानपि मुख्यतत्त्ववचनाद् तीव्रीकरोतीव हो

या नन्दीश्वरसत्कथाभिरथ वाऽऽनन्दैस्समागुञ्जिता

सास्मन्नारवरी धरा शुभकरी सर्वैस्समासेव्यताम्।।१२३।।

 

या पूर्णा परिपूर्णता-प्रदवचस्सारप्रसारा श्रिया

या प्रेमप्लुतमानसैरभिसृता प्रेमैकचेष्टारता

प्राधान्यार्थपराऽपि गौणनयना प्रोत्फुल्लिता प्रेयसी

याऽसौ प्रीणनतत्परा नरवरी सेयं धरा सेव्यताम्।।१२४।।

******

०५:५६, सायं,१९/०४/२०२०

******

 

नरवरभूमि: -१२
****
यत्रायात्य जगत्कुचिन्तनमपि प्रायस्समाप्तिं व्रजेत्
आत्मानन्द इवारमेत पुरुषो मोदान्वितो जायते
वाय
ुर्यत्र वहेच्च कष्टहरणस्सुस्थं भवेज्जीवनं
सास्मन्नारवरी धरा प्रमुदिता सर्वैस्समासेव्यताम्।।१२५।।

 

देहस्था च विकाररोगसरणी संसेवनान्नश्यति
नव्याश्चैव दिशो मिलन्ति मनसो भ्रान्तिर्द्रुतं नश्यति
शास्त्रे चिन्तनवर्धनेन नितरां चैकाग्रता प्राप्यते
एवन्नारवरी धरा शुभकरी चारोग्यदा सेव्यताम्।।१२६।।

 

केचिद्वा कथयन्तु वक्ति हिमराड् व्यर्थं धराशंसनम्
केचिच्चैव कुतर्कयन्तु मनसा कीदृग्धरामण्डनम्
केचिच्चित्ततले विचारपरका, स्थानैकनिष्ठारतं
मन्येरन्, न जहाम्यहं नरवरीभूम्यां स्वमोहं क्वचित्।।१२७।।

 

श्रद्धा भावरतिश्च हार्दिकदृशा या दृश्यते श्रीयते
तादृक्सत्फलमाप्नुते
पि पुरुषो नैवात्र मे संशयो
एवम्मे बुधवास
-तापस-शुभस्थाने स्वविद्यास्थले
भावश्रीस्समुदेत्यतो नरवरीभूमिर्मया पूज्यते।।१२८।।

 

प्रायस्सद्विदुषां तपोभिरखिला भू: पाविता सर्वदा
व्याख्यामोदनिमग्नचित्तपुरुषाश्शास्त्रीयतत्त्व
ङ्गता:
गङ्गास्नानरतैश्च नूनमिह तत्कल्याणमासादितम्
तस्मान्नारवरी धरा शिवकरी भूयो मया भाव्यते।।१२९।।

 

सौभाग्यैर्विलसन्ति भक्तिनिभृता ये चात्र निष्ठायुता:
दुर्भाग्यं द्विज!
नश्यति द्रुतमहो चेज्जाह्नवीप्रत्यय:
किं किं नात्र स वृद्धिकेशिभगवान् यच्छेद् हृदा भावित:
तस्मान्नारवरी धरा शिवकरी भूयो मया भाव्यते।।१३०।।

 

श्रीबाबागुरुरत्र मे गुरुवरो विद्या हि यस्मान्मया
प्राप्ता व्याकरणादिशास्त्रमहिता चा
ऽऽचारशिक्षा तथा
विद्वत्तापसवृन्दमोदनिभृता लोकोत्तरा लोकदा
सेयं नारवरी धरा विजयते चित्तोषिणी हृत्प्रिया।।१३१।।

 

सेयं तीर्थमयी तथापि बहुधा शान्तायमाना सदा
तस्मादत्र न मानावाकुलतया व्यग्रं मनो जायते
स्थित्वा देवजलातटे बहुविधस्तोत्रादिपाठे रता
सास्मन्नारवरी धरा शममयी विभ्राजतां भूतले।।१३२।।

 

लोकासक्तिविनाशनं शिवगुरौ भक्तेश्च वर्धापनं
वैराग्यप्रतिपादनं मनसिजादुद्धारणं युक्तिभि:
औदार्यादिविभावनं मधुमयीवृत्तेस्समाचारणं
सास्मन्नारवरी सुशिक्षयति भूर्वैशिष्ट्यमोदाश्रिता।।१३३।।

 

का कान्ता मम क: पतिश्च तनय: सम्बन्धिनो जातय:
कोऽस्मद्वास्तविकं धनं च सदनं लक्ष्यं प्रलभ्यं च किं
यात्रा का श्वसनस्य हेतुरिह कश्चैतत् स्वचित्ते सदा
सञ्चिन्त्यैव धरा सदा नरवरी जीव्यस्य सल्लक्ष्यदा ।।१३४।।

 

सत्सङ्गाय जनैस्सदा यतिमयी विष्ण्वाश्रिता सेव्यतां
गङ्गास्नानकरैश्च भक्तपुरुषैश्श्रद्धाभृता श्रीयतां
शास्त्रार्चाप्रियमानसैरहरहो विद्याधरी ध्रीयतां
कल्याणाय मुदां सरी नरवरी भूमिर्भृशं भाव्यताम्।।१३५।।

०१:१२ दिनार्धे,२१/०४/२०२०

 

नरवरभूमि-१३

******

यत्रान्नं च जलं मया दशसमैर्भुक्तं निपीतं मुदा
प्रेमाधारवती श्रिता सुखकरी शुक्लाम्बरा शारदा
शिष्टाचारविचारमूल्यपदवीं यातो ह्यत्नादिह
सास्मन्नारवरी धरा विजयते सर्वप्रदा श्रीप्रदा।।१
३६।।

 

माता यत्र च जाह्नवी ह जनकश्श्रीवृद्धिकेशीशिव:
भ्राता विप्रगणश्च विज्ञगुरवस्त्रातार एवं सदा
सौजन्यं चरणं
, हरौ सुरमणं, चित्ते च शास्त्रं भवेत्
सास्मन्नारवरी धरा विजयते कौटुम्बिकी न: प्रिया ।।
१३७।।

 

निस्स्वार्थाश्च परोपकारहृदया औदार्ययुक्तास्तथा
सर्वेषां सुपथप्रबोधनकरा
स्सन्त: प्रकृत्यैव ते
सारल्यैर्विचरन्ति कीर्तिविमुखा आत्मप्रमोदान्विता:
यत्रैवं, धरणी विभाति मम सा माहात्म्यलोकाश्रिता।।
१३८।।

 

स्वर्णे वापि तृणे समानमतयो पर्यङ्कभूम्योश्च वा
मालायां फणिनीव चापि न बुध
ैर्भेदं क्वचिन्मन्यते
मानामानसमानबुद्धिशरणा: हान्यां प्रलाभेऽपि वा
लोकादुच्चमनस्स्थिता नरवरीभूभ्राजिता: ब्राह्मणा:।।
१३९।।

 

नैर्धन्येऽपि च शास्त्रराज्यमहिता राजान एते बुधा:
राज्ञो नो गणयन्ति लोभरहिताश्शास्त्रोत्सवा: तापसा:
नेतृ: नैव च चाटुकारिवचनैस्तुष्यन्त्यहो मानिन:
तादृङ्मानधरैर्धृता नरवरी भूमिस्सदा वन्द्यते।।
१४०।।

 

एते वै तृणवत्त्यजन्ति निखिलं राज्यं च चेद्दीयते
राज्ञा, नो गणयन्ति नाकमपि हो गङ्गातटे वासिन

भोज्यं चापि शतं ददत्वहरहो वित्तादिकं श्रद्धया
त्यक्त्वा यान्ति तथापि नो नरवरीभूमिं सुविद्ब्राह्मणा:

।।१४१।।

काश्यां चापि वसन्तु मोक्षमनस: पुण्यानि तन्वन्त्वपि
तीर्थानां ह शतीं भ्रमन्तु पुरुषा: कल्याणकामाश्च वा
उच्चैरुच्चतया महिम्न इव ते ह्युद्घुष्य चान्यस्थली
र्-
वर्तेरन्, न धरामिमां नरवरीं त्यक्त्वा क्वचिन्निर्व्रजेत्।।
१४२।।

 

विघ्नानां च शती भवेदथ विपन्मग्नो भवेत्सर्वथा
यातं दूरसुमङ्गलं यदि च ते दौर्भाग्यचक्रं भ्रमेत्
गङ्गास्नानरतोऽत्र शान्तमनसा चेद्वृद्धिकेशीं भजेत्
नूनन्नारवरीधरासुकृपया सौभाग्यसूर्योदय:।।
१४३।।

 

चित्तं चेत्तव पीडितं रिपुगणैस्-तेऽसत् क्वचिद् वीष्यते
प्राग्जन्मोदितपापकर्मवशत: कष्टं यदा प्राप्यते
यत्नैश्चापि शतैर्न सौख्यपदकं चेज्जीवने वाप्यते
आयात्याऽत्र धरा त्वियं नरवरीं किञ्चिद्दिनं सेव्यताम्

।।१४४।।

एकान्ते व्रज तिष्ठ मौनशरणो गङ्गाध्वनिं सेवयेत्
आचम्येह च पश्य तज्जलमयं सौभाग्यरूपं शिवं
श्रद्धाश्रुश्रितनेत्रभावभरितस्तां मातरं प्रार्थयेत्
चेत्, सा नारवरी वहन्त्यमलका[11] देवी समं दास्यति

।।१४५।।
माता नारवरी मदीयधरणी सर्वप्रदा सौख्यदा
भाले स्वस्य विलेप्य मृत्तितिलकं कां नोन्नतिं वाऽऽप्स्यते
प्राप्येमां त्यज दुष्प्रवृत्तिमपि रे कालुष्यहीनो भव
सर्वं वाञ्छितसत्पदं नरवरीभूमिस्सदा यच्छति।।
१४६।।

 

रात्रौ चापि दिने सुरा इह सदा साक्षाद्भ्रमन्तीव वै
येऽस्मान् धर्मरतान् विलोक्य नितरां हृष्ट्वा ददत्याशिषो
दुर्वृत्ताक्तजनेन चेह धरणी स्थानस्य वा देवता:
सङ्कुप्यन्ति, न दुश्चरेन्नरवरीं प्राप्यापि चोज्जीविताम्

।।१४७।।

आत्मानस्त्विह नेत्रवद्भिरखिलैर्दृश्यन्त एवं सतां
ये सञ्चाल्य सुखक्रमं नरवरं शान्तिं प्रयान्तीव वा
ता
श्चात्रत्यजना: बहुत्र शयने जाग्रत्सुषुप्त्योश्च वा
दृष्ट्वा चानुभवेन, ते नरवरीश्रद्धाभिरापोषिता:।।१
४८।।

 

गाथेयं बहुविस्तृताऽपि मयका सारेण चोद्बोधिता
मुख्यानामिह त
त्त्वसारणभृतां चोल्लेखसाराश्रिता
अन्यस्मिन् परिभोत्स्यतेऽपरकथा वैशिष्ट्यशैल्यासृता
ध्यायेन्नारवरीं धरां मम, जन: काव्ये निमग्नो यदा।।१४
।।

 

भावाश्चैव सहस्रतथ्यसरिता: चित्ते सरन्तीव मे
वाक्यं नाधिकमुत्सृजामि विषये
वाप्यल्पकल्पे त्विह
ये ह्यस्यां पठनेच्छवो बटुवरा ये तापसाश्श्रद्धया
वासेना‌ऽत्र सरन्त्वियन्नरवरीभूमिर्हि सर्वेश्वरी।।१५
।।

 

नत्वेशं गणनायकं हरिपदं स्कन्दं च गौरीं गिरां
इन्द्राग्नी वरुणं मरुद्गणमथो शुक्रं गुरुं संस्मरन्
आदित्यं कविताप्रदं शिवगुरुं गङ्गां मुदा भावयन्
श्रद्धाभावभृतं च सत्यशरणं काव्यं समाप्तिङ्गतम्
।।१५१।।
***
०१:५१ रात्रौ, २२/०४/२०२०, गाजियाबादगृहे।

 

 

 

।। डॉ.हिमांशुगौडस्य संस्कृतकाव्यरचनाः ।।

श्रीगणेशशतकम्

(गणेशभक्तिभृतं काव्यम्)

सूर्यशतकम्

(सूर्यवन्दनपरं काव्यम् )

पितृशतकम्

(पितृश्रद्धानिरूपकं काव्यम्)

मित्रशतकम्

( मित्रसम्बन्धे विविधभावसमन्वितं काव्यम् )

श्रीबाबागुरुशतकम्

(श्रीबाबागुरुगुणवन्दनपरं शतश्लोकात्मकं काव्यम्)

भावश्रीः

( पत्रकाव्यसङ्ग्रहः )

वन्द्यश्रीः

 (वन्दनाभिनन्दनादिकाव्यसङ्ग्रहः)

काव्यश्रीः

(बहुविधकवितासङ्ग्रहः)

भारतं भव्यभूमिः

( भारतभक्तिसंयुतं काव्यम् )

१०

दूर्वाशतकम्

(दूर्वामाश्रित्य विविधविचारसंवलितं शतश्लोकात्मकं काव्यम्)

११

नरवरभूमिः

(नरवरभूमिमहिमख्यापकं खण्डकाव्यम्)

१२

नरवरगाथा

(पञ्चकाण्डान्वितं काव्यम्)

१३

नारवरी

(नरवरस्य विविधदृश्यविचारवर्णकं काव्यम् )

१४

दिव्यन्धरशतकम्

(काल्पनिकनायकस्य गुणौजस्समन्वितं काव्यम्)

१५

कल्पनाकारशतकम्

(कल्पनाकारचित्रकल्पनामोदवर्णकम्)

१६

कलिकामकेलिः

(कलौ कामनृत्यवर्णकं काव्यम्)

 

 



[1] उल्लाटिता-उत्कृष्टोक्तियुता इत्यर्थ:

[2] भट्टतौतस्य कृति: काव्यकौतुकमिति।

[3] गौ: - भूमि:

 

[4] संज्ञानां आशा इव , दिशा इव, दिशादर्शिका इव‌।

[5] अचं हलं च यातीति अज्झल्याः, भूमिः।

[6] उपर्युक्तप्रत्ययानां सरितेव सा धरेत्यर्थः।

[7] प्रखरेण राता (शोभिता), अथवा प्रखरो रातो यया भूम्या सा

[8] पुर: - नगरस्येत्यर्थ:

[9] विद्यया सर्वं सृतं यया सा ।

[10] भात- लोट्मध्यमबहु. हे अर्थिन: यूयं भातेति।

 

[11] अमलं कं जलं यस्या:

Comments

Popular posts from this blog

संस्कृत सूक्ति,अर्थ सहित, हिमांशु गौड़

यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु: हंसा महीमण्डलमण्डनाय हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां येषां मरालैस्सह विप्रयोग:।। हंस, जहां कहीं भी धरती की शोभा बढ़ाने गए हों, नुकसान तो उन सरोवरों का ही है, जिनका ऐसे सुंदर राजहंसों से वियोग है।। अर्थात् अच्छे लोग कहीं भी चले जाएं, वहीं जाकर शोभा बढ़ाते हैं, लेकिन हानि तो उनकी होती है , जिन लोगों को छोड़कर वह जाते हैं ।  *छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति* *तिष्ठन्ति स्वयमातपे।* *फलान्यपि परार्थाय* *वृक्षाः सत्पुरुषा इव।।* अर्थात- पेड को देखिये दूसरों के लिये छाँव देकर खुद गरमी में तप रहे हैं। फल भी सारे संसार को दे देते हैं। इन वृक्षों के समान ही सज्जन पुरुष के चरित्र होते हैं।  *ज्यैष्ठत्वं जन्मना नैव* *गुणै: ज्यैष्ठत्वमुच्यते।* *गुणात् गुरुत्वमायाति* *दुग्धं दधि घृतं क्रमात्।।* अर्थात- व्यक्ति जन्म से बडा व महान नहीं होता है। बडप्पन व महानता व्यक्ति के गुणों से निर्धारित होती है,  यह वैसे ही बढती है जैसे दूध से दही व दही से घी श्रेष्ठत्व को धारण करता है। *अर्थार्थी यानि कष्टानि* *सहते कृपणो जनः।* *तान्येव यदि धर्मार्थी* *न  भूयः क्लेशभाजनम्।।*...

श्रीबाबागुरुशतकम् (हिन्दीभावार्थ सहित) संस्कृत काव्य, डॉ. हिमांशु गौड़

    श्रीबाबागुरुशतकम् प्रणेताऽनुवादकश्च – आचार्यहिमाँशुगौडः       सर्वाधिकारः प्रकाशकाधीनः प्रथम-संस्करणम् - नवम्बर, २०१९ २०० प्रतयः   ।। श्रीगुरुं प्रति श्रद्धां कार्तज्ञं च व्यक्तीकुर्वत् शतश्लोकात्मकं काव्यम् ।। _____________________________ Publisher: True Humanity Foundation     Shri BabaGuru Shatkam Author & Translator: Acharya Himanshu Gaur                                                                                                         First Edition:   Nov. 2019 200 Copes Poetry of hundred verses expressing reverence and gratitude for Teacher. ­­­­­­­­_____________________________ Publisher: True Humanity Foundat...

ननकू : हिमांशु गौड: आख्यान

ननकू ! हां यही नाम था उस विद्यार्थी  का जिसकी उम्र इस समय 17 साल थी और वह इस समय बाबा गुरु से प्रौढ़मनोरमा का पाठ पढ़ रहा था । बाबा गुरु जी जिस तरह से उसे पढ़ाते थे वह उसी तरह से कंठस्थ कर के उन्हें सुना देता था । इस तरह से वह उस संपूर्ण विद्या नगरी का होनहार शाब्दिक था बाबागुरुजी का उससे बड़ा प्रेम था । यद्यपि वह बहुत ही चंचल था वह नए-नए कौतुक करता था लेकिन फिर भी अपनी अत्यंत तीव्र बुद्धि के कारण वह व्याकरण के आचार्य काशी में प्रख्यात और अधुना नरवर के व्याकरण  पढ़ाने वाले श्री ज्ञानेंद्र आचार्य का भी अत्यंत प्रिय होने के साथ-साथ पढ़ने वाला शिष्य था । ज्ञानेंद्र आचार्य उसके विषय में सदा यह कहते थे कि ननकू तो बना बनाया ही विद्वान है । इसको तो बस अपने संस्कारों का उदय मात्र करना है । इस तरह से मनुष्य अपने पूर्व पुण्यों के आधार पर इस जन्म में तीक्ष्ण बुद्धि को प्राप्त करता है और उससे ही वह शास्त्रों का वैभव प्राप्त कर सकता है लेकिन यह सब पुण्य पर ही आधारित है । कोई कोई तीव्र बुद्धि का होते हुए भी विद्वान् नहीं बन पाता लेकिन कोई साधारण बुद्धि का होकर भी विद्वत...